Ιστολόγιο

Σάββατο, 25 Σεπτεμβρίου 2021 21:24

Καρλ και Φρίντα Νόρμαν

Φιλελληνισμός, αυτοεκπλήρωση και η Ελλάς ευγνωμονούσα
Karl von Normann Ehrenfels2

Χαρακτικό πορτραίτο του Καρλ Νόρμαν (σχέδιο M. Disteli).
via Wikimedia Commons

Ο Kαρλ Νόρμαν, πρωταγωνιστής του δραματικού αγώνα των Ευρωπαίων Φιλελλήνων στην Ήπειρο το 1822, είναι ο διασημότερος Γερμανός της πρώτης περιόδου τού φιλελληνικού κινήματος (1821-23). Ο φιλελληνισμός του, όπως των περισσότερων ξένων που πήραν τα όπλα για να ελευθερώσουν την Ελλάδα, είχε διπλή όψη: απ’ τη μια την πίστη στο δίκαιο της ελληνικής επανάστασης, απ’ την άλλη την εκπλήρωση ατομικών στόχων. Παρά τις ικανότητες και τις αγνές προθέσεις του, o Νόρμαν δεν στάθηκε τυχερός.

Mετά τον άδοξο θάνατό του στο Μεσολόγγι, η γυναίκα του, η Φρίντα Νόρμαν, ανέλαβε το βάρος της ευθύνης για την επιβίωση της οικογένειάς τους. Στον ατομικό της φάκελο, στο Οθωνικό Αρχείο, καταγράφεται η βούληση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους ν’ ανακουφίσει το βάρος αυτό, ανταποδίδοντας με ευγνωμοσύνη το οφειλόμενο χρέος.

Αφορμή του άρθρου ήταν το επετειακό έτος που διανύουμε, καθώς και αδημοσίευτο υλικό του Οθωνικού Αρχείου.

♦♦♦

Όταν ο 38χρονος στρατηγός Καρλ Νόρμαν, κόμης τού Έρενφελς, αποβιβάστηκε το 1822 στην Πελοπόννησο για ν’ αγωνιστεί στο πλευρό των Ελλήνων, είχε ήδη ζήσει πολέμους και μάχες, νίκες και ήττες, στιγμές δόξας και στιγμές ταπείνωσης, άδικη μεταχείριση από τους ανωτέρους του και δυσάρεστες μεταστροφές του βίου. Εντούτοις ήλπιζε, όπως κάθε άνθρωπος, να (ξανα)δώσει στη ζωή του την κατεύθυνση και το περιεχόμενο που επιθυμούσε.

Μεγαλωμένος την εποχή των ναπολεόντειων πολέμων, έφηβος ακόμη είχε καταταγεί στον στρατό, πρώτα της Αυστρίας και μετά της πατρίδας του, του γερμανικού κρατιδίου της Βυρτεμβέργης. Στα δεκαπέντε του ήταν ανθυπολοχαγός, στα εικοσιεννέα υποστράτηγος και αφότου η Βυρτεμβέργη συμμάχησε με τη Γαλλία είχε ακολουθήσει τον Βοναπάρτη επί μια δεκαετία σε πολλές εκστρατείες, συμπεριλαμβανομένης της ρωσικής, στις οποίες διακρίθηκε κερδίζοντας αναγνώριση και τιμές. 

Αυτή η επιτυχημένη πορεία διακόπηκε το 1813, όταν δύο περιστατικά της τελευταίας φάσης των ναπολεόντειων πολέμων τον μετέτρεψαν από ήρωα σε φυγόδικο κατηγορούμενο για προδοσία. Στο πρώτο επεισόδιο, που σημειώθηκε στο Κίτσεν της Λειψίας, η ταξιαρχία που διοικούσε συγκρούστηκε με ένα τμήμα Πρώσων στρατιωτών ενώ είχε κηρυχθεί ανακωχή, με αποτέλεσμα πολλοί -ομοεθνείς του- Πρώσοι να τραυματισθούν και να αιχμαλωτιστούν. Ο Νόρμαν κατηγορήθηκε για παραβίαση της εκεχειρίας, ενώ ο ίδιος υποστήριζε αφενός ότι ακολούθησε διαταγές ανωτέρων, αφετέρου ότι οι Πρώσοι ξεκίνησαν πρώτοι την επίθεση.

Το δεύτερο “λάθος” διαπράχθηκε στην πολυαίμακτη μάχη των Εθνών, που διεξήχθη μεταξύ των αντίπαλων συνασπισμών Γαλλίας και Πρωσίας στη Λειψία (1813) και σηματοδότησε το τέλος της γαλλικής κυριαρχίας στη Γερμανία. Εκεί ο Νόρμαν, θέλοντας να σώσει τους 600 ιππείς τής ταξιαρχίας του από βέβαιη καταστροφή, αλλά και να εξαλείψει τις αρνητικές εντυπώσεις απ’ το προηγούμενο συμβάν στο Κίτσεν, ακολούθησε το παράδειγμα άλλων γερμανικών κρατών (Σαξωνία, Βαυαρία) και άλλαξε αυτοβούλως στρατόπεδο: προσχώρησε στους Πρώσους, αλλά χωρίς να ζητήσει την άδεια του βασιλιά της Βυρτεμβέργης. Εκείνος διέταξε αμέσως την καθαίρεση και τη σύλληψή του ως προδότη, παρότι λίγες μέρες αργότερα ο ίδιος επίσης εγκατέλειψε τον Ναπολέοντα και προσχώρησε στον πρωσικό συνασπισμό. Με τα δύο αυτά γεγονότα ο Νόρμαν βρέθηκε υπόλογος απέναντι και στις δύο παρατάξεις, ενώ είχε πολεμήσει έντιμα -και μαζί τους και εναντίον τους.

Knötel I 26 2
Αξιωματικοί του Ιππικού της Βυρτεμβέργης, στο οποίο ανήκε ο Νόρμαν.
via Wikimedia Commons

Για ν’ αποφύγει τη σύλληψη διέφυγε στη Βιέννη, όμως εκεί βρέθηκε χωρίς πόρους. Η (επαν)ένταξη στον αυστριακό στρατό τού απαγορεύθηκε και η εποχή δεν τον ευνοούσε· ειδικά μετά το Βατερλό δεν υπήρχε ζήτηση για στρατιώτες. Αν μπορούσα να κερδίσω το ψωμί μου με κάποιον άλλον τρόπο, θα το προτιμούσα, γράφει στον πατέρα του στα τέλη του 1813, αλλά στις αρχές του 1816 έχει πλέον απελπιστεί: Αυτή τη στιγμή δεν έχω καμία ελπίδα να προσληφθώ κάπου. Παρακάλεσα έναν φίλο για τη θέση αγγελιοφόρου τού Τούρκου επιτετραμμένου, αν και -με όσα ακούω- δεν έχω τόση διάθεση να μπλέξω μ’ αυτόν τον απολίτιστο λαό. Ύστερα από δυόμισι χρόνια εξορίας και ανεργίας αρχίζει να βλέπει ως λύση τη μετανάστευση στην Αμερική: Στην Αμερική θα είναι σαν να ξαναγεννιέμαι, ομολογεί σε επιστολή του, θα μπορώ πάλι να κυκλοφορώ ελεύθερα ανάμεσα στους ανθρώπους. Ωστόσο το σχέδιο της μετανάστευσης εγκαταλείφθηκε, όταν ένας ευγενής προσέλαβε τον Νόρμαν ως αυλικό υπάλληλο, για να διδάξει στους γιους του τη στρατιωτική τέχνη και Μαθηματικά, έναντι μιας ισχνής αμοιβής. 

Η συνεργασία τους διακόπηκε όταν ύστερα από λίγους μήνες ο νέος βασιλιάς της Βυρτεμβέργης τού απένειμε χάρη και ο Νόρμαν επιτέλους επέστρεψε στην πατρίδα. Η επάνοδος δεν έλυσε το οικονομικό του πρόβλημα, γιατί το δικαίωμα για μια θέση στο στράτευμα ή κάποια σύνταξη τού είχε αφαιρεθεί για πάντα, ενώ το μερίδιό του από την πατρική περιουσία είχε ήδη ξοδευτεί για την αποπληρωμή ενός χρέους του προς το κράτος και για τη συντήρησή του στα χρόνια της ανεργίας. Όταν λοιπόν ο πατέρας του, διακεκριμένος νομικός και ευνοούμενος υπουργός τού προηγούμενου βασιλιά, πέθανε μερικούς μήνες μετά την επιστροφή τού γιου του, ο Νόρμαν κληρονόμησε μόνον τον τίτλο του κόμη. Άλλα οκτώ αδέλφια του βρίσκονταν στη ζωή και το κυριότερο περιουσιακό στοιχείο της οικογένειας, το υποστατικό Έρενφελς, κληρονομικά ανήκε στον μεγαλύτερο αδελφό του και πρωτότοκο γιο, ο οποίος υπηρετούσε σε κάποια δημόσια θέση. O Νόρμαν ήταν τώρα ένας από τους χιλιάδες άνεργους αξιωματικούς των ναπολεόντειων πολέμων και ένας από τους πολλούς Γερμανούς αριστοκράτες που διέθεταν τίτλο ευγενείας, αλλά όχι πλούτο. Αντιμέτωπος πάλι με το βιοτικό πρόβλημα, ανέλαβε τη διαχείριση τού οικογενειακού αγροκτήματος και από πολεμιστής έγινε αγρότης. Μαζί του εγκαταστάθηκε στο Έρενφελς μετά τον γάμο τους η Ελβετίδα Φρίντα φον Ορέλλι, κόρη στρατιωτικού από τη Ζυρίχη.

Luftbild Schloss Ehrenfels

Το υποστατικό στο Έρενφελς, με την κατοικία, τις λοιπές εγκαταστάσεις και το δάσος (φωτογρ. 2016).
via Wikimedia Commons

Το 1821 ο Νόρμαν ζούσε στο αγρόκτημα μια ήσυχη ζωή με τη Φρίντα και τα δύο παιδιά τους, ένα αγόρι ενός έτους και ένα νεογέννητο κορίτσι. Ήταν η εποχή της Παλινόρθωσης και της Ιερής Συμμαχίας, οι πολεμικές συγκρούσεις είχαν παύσει και το μέλλον έμοιαζε προορισμένο για ειρηνικά έργα. Mε τον θάνατο του Ναπολέοντα τον Μάιο του ίδιου έτους, ο πρώην στρατιώτης είδε έναν παλιό κύκλο γενναίας δράσης να κλείνει αμετάκλητα, όμως αγνοούσε ότι ένας νέος κύκλος είχε ανοίξει γι’ αυτόν τρεις μήνες νωρίτερα, με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.

Σε κανέναν λαό της Ευρώπης δεν ήταν η απήχηση της Επανάστασης τόσο μεγάλη όσο στους Γερμανούς, με τη μεγάλη κλασική παράδοση και την ανάμνηση των πρόσφατων πολέμων για απελευθέρωση από τους Γάλλους. Κι αν οι απολυταρχικές κυβερνήσεις στην Αυστρία, στην Πρωσία και στη Βαυαρία είχαν σπεύσει να καταδικάσουν κάθε εκδήλωση συμπαράστασης στους επαναστάτες, αντίθετα στην Ελβετία και στα νοτιοδυτικά γερμανικά κράτη, όπως η Βυρτεμβέργη, ο φιλελληνισμός εκφραζόταν ελεύθερα και οι φιλελληνικές επιτροπές ανέπτυσσαν πυρετώδη δραστηριότητα συγκεντρώνοντας χρήματα και εθελοντές.  

Όταν στις αρχές του 1822 χρειάστηκε κάποιος να τεθεί επικεφαλής των πολλών αλλά ανοργάνωτων Ευρωπαίων εθελοντών που συνέρρεαν ενθουσιασμένοι στην Ελλάδα, οι φιλελληνικοί σύλλογοι πρότειναν τον βετεράνο στρατηγό, γιατί διέθετε πολεμική εμπειρία και όνομα αρκετά ηχηρό ώστε να ενισχύσει το φιλελληνικό ρεύμα. Παρότι οι συνθήκες της ζωής του είχαν πλέον αλλάξει, η πρόταση ξύπνησε τη φιλοδοξία τού Νόρμαν· ήταν μια ευκαιρία να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης που τόσο καλά γνώριζε και ίσως νοσταλγούσε, να ξεπλύνει την παλιά αδικία εις βάρος του με πράξεις ανδρείας και ν’ αποδείξει τις ηγετικές του ικανότητες υπηρετώντας ταυτόχρονα έναν δίκαιο αγώνα. Το θερμό φιλελληνικό περιβάλλον της πατρίδας του, όπου η γενέτειρά του Στουτγάρδη ήταν το κέντρο συντονισμού της φιλελληνικής δραστηριότητας όλης της Γερμανίας, διευκόλυνε την απόφασή του.

Εξίσου μεγάλη ήταν η απήχηση του φιλελληνισμού και στην πατρίδα της Φρίντας· μάλιστα στον ευρύτερο κύκλο της αριστοκρατικής οικογένειάς της, των Ορέλλι, ανήκαν διαπρεπείς λόγιοι φιλέλληνες της Ελβετίας. (Ο επιφανέστερος από αυτούς, ο καθηγητής Γιόχαν Κάσπαρ φον Ορέλλι, ήταν μεταφραστής του Κοραή, έγραψε για τα συντάγματα της Ελληνικής Επανάστασης, κατείχε τιμητικά τον τίτλο τού Έλληνα πολίτη και ανήκε στους ιδρυτές του Φιλελληνικού Συλλόγου της Ζυρίχης). Μέσα σ’ αυτό το ευνοϊκό για την ελληνική υπόθεση κλίμα, η αναχώρηση του Νόρμαν, που άλλωστε περιέκλειε ελπίδες για το μέλλον, θα φάνηκε της Φρίντας τόσο στενόχωρη όσο και σωστή.  

Η εξέλιξη των γεγονότων είχε αίσια αρχή και τραγική κατάληξη. Λίγες μέρες μετά την άφιξη στην Ελλάδα, ο Νόρμαν έσωσε το πολιορκημένο Ναβαρίνο απ’ την επίθεση του τουρκικού στόλου, κερδίζοντας την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη της τοπικής εξουσίας. Στη συνέχεια οργάνωσε το Τάγμα των Φιλελλήνων, που έλαβε μέρος στην εκστρατεία του Μαυροκορδάτου στην Ήπειρο μαζί με άλλα δύο σώματα τακτικού στρατού και σώματα ατάκτων. Ο Νόρμαν ορίστηκε διοικητής των τριών τακτικών σωμάτων και υπό την ηγεσία του Έλληνες και Φιλέλληνες πέτυχαν μια σημαντική νίκη στο Κομπότι (Ιούν. 1822). Δυστυχώς η γνώμη τού έμπειρου παλαίμαχου δεν εισακούστηκε στο Πέτα έναν μήνα αργότερα, όταν αυτός πριν τη μάχη επεσήμανε στον γενικό αρχηγό Μαυροκορδάτο τις αδυναμίες της ελληνικής πλευράς. Όσα ακολούθησαν είναι γνωστά: οι Φιλέλληνες αποδεκατίστηκαν οδηγημένοι σε μια άσκοπη θυσία, ο Νόρμαν τραυματίστηκε πολεμώντας με αυταπάρνηση στην πρώτη γραμμή, η μάχη χάθηκε. Οι λίγοι επιζήσαντες κατέφυγαν στο Μεσολόγγι, όπου ο Νόρμαν αφού ανέκτησε τις δυνάμεις του συνεργάστηκε με τον Μπότσαρη για την οχύρωση της πόλης· η τελευταία ελπίδα για μια ευνοϊκή μεταστροφή τής κατάστασής του χάθηκε όταν προσβλήθηκε από πυρετό και πέθανε λίγους μήνες αργότερα (Νοε. 1822), σε πλήρη ένδεια, αφήνοντας τα σχέδια της ζωής του ανολοκλήρωτα και την οικογένειά του σε μια δύσκολη θέση. Ο θάνατός του δεν έγινε είδηση στην πατρίδα του και μόνο σε μια μικρή πόλη της Βαυαρίας στήθηκε το 1823 από κάποιον -προφανώς φιλελεύθερο- πολίτη ένα μνημείο προς τιμήν του.  

Bataille de Peta

 O χάρτης της μάχης στο Πέτα σύμφωνα με τον Τόμας Γκόρντον (1832). 
Α, Αα: Πέτα. Bc-d: τακτικοί Έλληνες και Φιλέλληνες. Cc-f: Έλληνες άτακτοι. Τ,Tt-y: Τούρκοι και Αλβανοί.
Χ: το σημείο όπου περικυκλώθηκαν και σφαγιάστηκαν οι Φιλελληνες.Ο: γραμμή υποχώρησης των Ελλήνων.

via Wikimedia Commons

O ειλικρινής φιλελληνισμός τού Νόρμαν, εκφρασμένος στην εκτίμησή του για τους Έλληνες πολεμιστές -που κατά τη γνώμη του με λίγη πειθαρχία θα σχημάτιζαν το καλύτερο ελαφρύ πεζικό του κόσμου-, στην κατανόησή του για τα λάθη τους και στην επιθυμία του να δει την Ελλάδα ελεύθερη, φαίνεται ότι συνυπήρχε με την πρόθεση να εγκατασταθεί μετά τον πόλεμο στην Πελοπόννησο, σε γη που θα του ανήκε, κάνοντας στη ζωή του τη νέα αρχή που παλαιότερα σχεδίαζε για την Αμερική. Το σχετικό πλαίσιο υπήρχε ήδη, διότι πράγματι στους Φιλέλληνες που πήγαν να πολεμήσουν είχαν δοθεί υποσχέσεις για παραχώρηση καλλιεργήσιμης γης μετά την απελευθέρωση· αυτό πρότεινε και ο Βαυαρός καθηγητής Τιρς το 1821, όταν καλούσε δημοσίως τους Γερμανούς εθελοντές να καταταγούν. Σ’ αυτή τη βάση τοποθετούσε ενδεχομένως ο Νόρμαν το σχέδιο της μελλοντικής εγκατάστασης της οικογένειάς του στην Ελλάδα, όταν, μετά την επιτυχία του στο Ναβαρίνο και την τιμητική υποδοχή του απ’ την Πελοποννησιακή Γερουσία, έγραφε στη Φρίντα απ’ την Τρίπολη: Δεν ξέρω πότε θα γυρίσω. Ο πόλεμος, ή μάλλον η επανάσταση, θα κρατήσει για πολύ ακόμη. Ελπίζω να εγκατασταθώ στον Μοριά, οι Τούρκοι έχασαν αυτόν τον τόπο για πάντα· κι αν φανώ τόσο τυχερός όσο στο Ναβαρίνο, θα μπορέσω να σου χαρίσω μια ευχάριστη διαμονή σ’ αυτήν την όμορφη χώρα. Ότι ο στρατηγός ήθελε να χτίσει το μέλλον του στην Ελλάδα και ότι η Φρίντα επρόκειτο να τον ακολουθήσει αναφέρουν στα γραπτά τους και Φιλέλληνες συναγωνιστές του, που σχολιάζουν επίσης την οικονομική στενότητα και τη δύσκολη κατάσταση της γυναίκας του, που είχε μείνει πίσω όχι και στις καλύτερες συνθήκες

Με τον πρόωρο θάνατο τού συζύγου της, η 25χρονη χήρα είδε τις συνθήκες αυτές να επιδεινώνονται. Στο κτήμα Έρενφελς η ίδια δεν είχε πλέον κανένα δικαίωμα, ενώ από την οικογένειά της ζούσαν η μητέρα της και δύο αδελφοί πολύ νέοι για να προσφέρουν βοήθεια. Εγκαταστάθηκε με τη μητέρα και τα δύο παιδιά της σ’ ένα ενοικιασμένο διαμέρισμα στη Στουτγάρδη -και μάλλον με πικρό ενδιαφέρον θα ενημερωνόταν για την εξέλιξη της ελληνικής υπόθεσης.

Μόλις η Ελλάδα κηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος (1830), η Φρίντα υπέβαλε στην κυβέρνηση Καποδίστρια αίτημα αποζημίωσης για τις απώλειες που υπέστη η οικογένειά της το 1822. Έλαβε ως απάντηση μια αόριστη υπόσχεση, που ξεχάστηκε εντελώς στην ταραχώδη περίοδο που ακολούθησε τη δολοφονία του Κυβερνήτη.

υπογραφή
Υπογραφή της Φρίντα

Φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ

Μετά την εκλογή του Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας (1832), η Φρίντα διεκδικεί πάλι με αίτησή της προς την Αντιβασιλεία α) τις γαίες που οι Έλληνες είχαν υποσχεθεί στον Νόρμαν αντί της καταβολής μισθού, β) αποζημίωση για τις αποδόσεις των γαιών αυτών από το 1822 και γ) σύνταξη για την ίδια και τα παιδιά της. Περιγράφοντας τη δύσκολη θέση της, αναφέρει ότι επειδή ο Νόρμαν φεύγοντας για την Ελλάδα δαπάνησε μέρος της προίκας της για την προετοιμασία του ταξιδιού και για να εξοπλιστεί ως Έλληνας στρατηγός, το μικρό κεφάλαιο που τής απέμεινε αποδίδει ελάχιστο εισόδημα. 

Η ελληνική κυβέρνηση αναγνώρισε την προσφορά του Νόρμαν και ενέκρινε σύνταξη ίση με αυτήν που είχε απονεμηθεί στις χήρες των Ελλήνων αγωνιστών πρώτης τάξης (Μ. Μπότσαρη, Γ. Καραϊσκάκη κ.ά). Το ποσόν ανερχόταν σε 1800 δρχ ετησίως εφόσον η οικογένεια αποφάσιζε να εγκατασταθεί στην Ελλάδα, στην αντίθετη περίπτωση μειωνόταν σε 1200 δρχ. Η Φρίντα, εξηγώντας ότι είχε μια κλονισμένη υγεία, μια ετοιμοθάνατη μητέρα και κανένα στήριγμα στην ξένη χώρα, προτίμησε να παραμείνει στη Στουτγάρδη. Σχετικά με τις γαίες, εγκρίθηκε η ένταξή της στο πρόγραμμα προικοδότησης των αρχαίων στρατιωτικών -το οποίο όμως γενικά απέτυχε στην εφαρμογή του και ουσιαστικά αποδείχθηκε ανώφελο. 

Άλλο ένα αίτημα της Φρίντα ικανοποιήθηκε απ’ την οθωνική κυβέρνηση λίγο αργότερα: η υποτροφία του 15χρονου γιου της για τη Στρατιωτική Σχολή του Μονάχου, όπου σπούδαζαν με έξοδα της ελληνικής κυβέρνησης και γιοι Ελλήνων αγωνιστών. Η υποτροφία χορηγείτο με την προοπτική οι νέοι στρατιωτικοί να υπηρετήσουν μετά την αποφοίτησή τους τον Όθωνα, κάτι που στην περίπτωση του υιού Νόρμαν δεν συνέβη (υπηρέτησε μόνο στον στρατό της Βυρτεμβέργης). 

φάκελος

Ο ατομικός φάκελος της Φρίντα στα ΓΑΚ
Φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ

Πάντως ένας άλλος Νόρμαν, ο Βίλχελμ, νεώτερος αδελφός τού στρατηγού, κατατάχθηκε εθελοντικά στον ελληνικό στρατό και υπηρέτησε μερικά χρόνια (1834-1842) ως αξιωματικός τού Ιππικού, πριν γυρίσει στην πατρίδα του έχοντας κερδίσει το φιλικό προσωνύμιο “Kyrie”.

Η Φρίντα δεν ήλθε ποτέ στην Ελλάδα, ούτε ξαναπαντρεύτηκε. Έζησε στη Στουτγάρδη ως χήρα στρατηγού, κόμησσα Νόρμαν-Έρενφελς και επέστρεψε στη γενέτειρά της Ζυρίχη μάλλον μετά τον γάμο και την εγκατάσταση εκεί της κόρης της. Πέθανε στην ίδια πόλη το 1863, σε ηλικία 67 ετών.  

Εκτός από την οικονομική υποστήριξη που πρόσφερε στην οικογένειά του, η κάποτε επιθυμητή δεύτερη πατρίδα τού Νόρμαν τιμά μέχρι σήμερα τη μνήμη του σε τρία ξεχωριστά μνημεία του Κήπου των Ηρώων στο Μεσολόγγι, στο φιλελληνικό μνημείο της Καθολικής Εκκλησίας του Ναυπλίου και σε ονόματα οδών της Αθήνας, της Πάτρας, της Άρτας και της Κύπρου.

Η Ελλάδα υπήρξε για τον Καρλ Νόρμαν δικαίωση και καταστροφή, για τη Φρίντα ματαίωση και αγωνία επιβίωσης. Η ιστορία τους έχει μια ορισμένη τραγικότητα: ένας ήρωας με μεγάλες αρετές, που ενώ παίρνει σωστές αποφάσεις είναι καταδικασμένος ν’ αποτύχει· και μια ηρωίδα που υπομένει τις συνέπειες χωρίς να ευθύνεται. Με τα λόγια του Ευριπίδη (Ανδρομ. 1285-88):

Πολλά κι ανέλπιστα εκπληρώνουν οι αθάνατοι·
όσα δοκήθηκες δεν έγιναν
και στ’ απροσδόκητα βρήκε έναν τρόπο ο θεός.
Έτσι τελείωσε αυτή η ιστορία.

 

Πηγές

Αρχεία

ΓΑΚ-ΚΥ, Οθωνικό Αρχείο Γραμματείας των Ανακτόρων

Βιβλιογραφία    

William St Clair, That Greece might still be free, 2008 (19721)
J.D. Elster, Das Bataillon der Philhellenen, 1828 (ελλην. μετάφραση Χρ. Οικονόμου, 2010)
Eugen Schneider, Normann-Ehrenfels, Karl Graf von, Allgemeine Deutsche Biographie 24 (1887)
K.Dieterich, Deutsche Philhellenen in Griechenland 1821-1822, 1929
Emil von Normann: Geschichte der Gesammt-Familie von Normann, Ulm 1894
Supplément à la Galerie historique des contemporaines, Tome premier 1826
Philipp Christian Friedrich Graf v. Normann-Ehrenfels, Königlich württembergischer Staatsminister, geb. 1756-gest. 1817: Denkwürdigkeiten aus dessen eigenhändigen Aufzeichnungen herausgegeben von K. H. Freiherrn Roth v. Schreckenstein, Stuttgart 1891


Διαδίκτυο

Historisches Familienlexikon der Schweiz
Deutsche Biographie

  

Built with HTML5 and CSS3 Copyright © 2017
Website Design and Development: isotopon