W. Sharp, Οι περασμένες μέρες (χαρακτικό), 1798
[via Wikimedia Commons]
Κάποτε η νοσταλγία ήταν ασθένεια· σε ιατρικό λεξικό του 1841 ορίζεται ως είδος μελαγχολίας ή μονομανίας προερχόμενο από την ανικανοποίητη επιθυμία επιστροφής στην πατρίδα, το οποίο επιφέρει ισχυρό κλονισμό της σωματικής υγείας, αποδυνάμωση, εξάντληση, πυρετό και θάνατο. Πρώτος υποστήριξε την ύπαρξή της ο νεαρός Ελβετός γιατρός Johannes Hofer το 1688· αυτός και ονόμασε την ασθένεια με την ανύπαρκτη ως τότε λέξη nostalgia, που ο ίδιος συνέθεσε.
Ιδιαίτερα ευάλωτοι στη νοσταλγία εμφανίζονταν οι στρατιώτες που υπηρετούσαν μακριά από το σπίτι ή την πατρίδα τους: Ελβετοί μισθοφόροι στην Ευρώπη, οι Γάλλοι στρατιώτες της Επανάστασης και των ναπολεόντειων πολέμων, οι στρατιώτες του αμερικανικού εμφυλίου. Η ασθένεια εκδηλώθηκε και μεταξύ των Βαυαρών της οθωνικής Ελλάδας· αυτοί ακριβώς οι νοσταλγικοί ασθενείς είναι το θέμα του παρόντος άρθρου.
Ως κύριες πηγές, εκτός της γενικότερης βιβλιογραφίας, χρησιμοποιήθηκαν:
- Στο 1. μέρος, η δημοσιευμένη το 1909 μελέτη του Joseph Schuster για την υγειονομική κατάσταση του βαυαρικού Επικουρικού Σώματος (1832-35), βασισμένη σε στατιστικά στοιχεία και ιατρικές αναφορές που σώζονται στο Κρατικό Αρχείο του Μονάχου (πλήρη στοιχεία μόνο για το 1833, ελλιπή για 1834-35).
- Στο 2. μέρος, τα σχετικά με τη νοσταλγία στοιχεία που εντοπίστηκαν στο Οθωνικό Αρχείο της Αθήνας.
1.
Αχ, η πατρίδα πίσω απ΄ τις βουνοκορφές, πόσο μακριά βρίσκεται!
Joseph von Eichendorff, Νοσταλγία (1826)
Στους Γερμανούς στρατιώτες και μετανάστες που βρέθηκαν στην Ελλάδα κατά το πρώτο ήμισυ του 19. αιώνα συνέτρεχαν όλες οι θεωρούμενες ευνοϊκές προϋποθέσεις για την εκδήλωση της νόσου: απότομη αλλαγή χώρας, κλίματος και διατροφής, αυστηρή στρατιωτική πειθαρχία, σωματικές και ψυχικές ταλαιπωρίες κάθε είδους, άλλες παράλληλες βαριές ασθένειες, διάψευση ελπίδων, απογοήτευση. Στη χώρα που πολλοί από αυτούς είχαν ονειρευτεί ως δεύτερη πατρίδα τούς περίμενε ένα ασυνήθιστα θερμό κλίμα, έλλειψη τροφίμων και φαρμάκων, ανύπαρκτες εγκαταστάσεις στρατωνισμού και περίθαλψης, οπλισμένοι Μανιάτες, επιθέσεις ληστών και εχθρότητα από τους Έλληνες· τα περιθώρια για αισιοδοξία ήταν στενά και το έδαφος για νοσταλγία πρόσφορο.
Το πρώτο κρούσμα της ασθένειας στο βαυαρικό Επικουρικό Σώμα σημειώθηκε σε στρατιώτη του Πεζικού ήδη το 1832, κατά την πορεία των στρατιωτικών τμημάτων προς την Ελλάδα· έτσι η νοσταλγία προστέθηκε στον κατάλογο των ασθενειών που έπλητταν το στράτευμα, με κυριότερες την ευλογιά, την ψώρα και τον τύφο.
Με την αποβίβαση των Βαυαρών στο Ναύπλιο τον Φεβρουάριο 1833, καταγράφηκε ο πρώτος θάνατος στρατιώτη από νοσταλγία. Ακολούθησε δεύτερος, του αξιωματικού Frankl, και τρεις επιπλέον θάνατοι με την ίδια διάγνωση μέχρι το τέλος του έτους. Έξι ακόμη αξιωματικοί που διαγνώστηκαν με την ασθένεια απαλλάχθηκαν από τα καθήκοντά τους και επέστρεψαν στην πατρίδα τους. Η παραίτηση του γιατρού Lorenz Härtl έγινε δεκτή για τον ίδιο λόγο.
Μια καλή εικόνα για την εξάπλωση της νοσταλγίας στους Βαυαρούς στρατιώτες μας δίνουν οι αναφορές των ιατρών του Επικουρικού Σώματος προς το Υπουργείο Στρατιωτικών στο Μόναχο:
- Ο ειδικευόμενος γιατρός Xaver Volk ενημερώνει από τον Μυστρά (Σεπτέμβριος 1833) τους ανωτέρους του για μια βαθιά ριζωμένη νοσταλγία, που κυριαρχεί στο ηθικό σχεδόν όλου του λόχου και ενισχύεται ακόμη περισσότερο όταν οι ασθενείς με πυρετό παραληρούν πριν από το τέλος, αναφέροντας πρόσωπα και πράγματα της πατρίδας. Παραλήρημα, παραισθήσεις, ακόμη και υπνοβασία, συνοδευόμενα από ονειρικές εικόνες του γενέθλιου τόπου και αγαπημένων προσώπων ανήκαν στα συμπτώματα της ασθένειας. Επίσης θεωρείτο ηθικά μεταδοτική, όπως π.χ. ο φόβος ή η δειλία.
- Στο στρατιωτικό νοσοκομείο της Ακροναυπλίας ο γιατρός Johann Heisler επισημαίνει τον ίδιο μήνα μια πρωτοφανή λαχτάρα για την πατρίδα, μια ψυχική κατάσταση που τις περισσότερες φορές είναι τόσο επίμονη και βαθιά ριζωμένη, ώστε υπονομεύει κάθε θεραπευτική αγωγή. Επιπλέον παρατηρεί ότι περισσότερο οι άγαμοι νοσταλγούν την πατρίδα τους, ενώ οι οικογενειάρχες, που συχνά για μήνες δεν έχουν λάβει ειδήσεις από το σπίτι, αποτελούν το στήριγμα της υπηρεσίας.
- Ο υπίατρος Friedrich Stadelmeyer, όταν τον Δεκέμβριο 1833 αναφέρει από τη Λαμία την αύξηση των κρουσμάτων τυφοειδούς πυρετού και γρίπης στους άνδρες του στρατοπεδεύοντος εκεί λόχου, προσθέτει την παρατήρηση ότι θύματα είναι πάντα άτομα που ήδη υπέφεραν από νοσταλγία ή άλλη βαθιά ψυχική κατάπτωση, που παραλύει τη φυσική άμυνα του οργανισμού και προξενεί την κατάρρευσή του.
- Παρόμοια αναφέρει και ο αρχίατρος Thomas Fleschuez: οι ασθενείς από ελονοσία και τύφο καθυστερούν στη θεραπεία τους διότι ήταν προηγουμένως σωματικά εξαντλημένοι. Επισημαίνει ακόμη ότι οι περισσότεροι παρουσιάζουν εντελώς αλλαγμένη διάθεση, έγιναν μελαγχολικοί και δείχνουν νοσταλγικές μεταπτώσεις· μάλιστα αυτό συμβαίνει ακόμη και στους μορφωμένους, συγκροτημένους, έμπειρους άνδρες. Η τελευταία παρατήρηση προφανώς αποτελεί σχόλιο στην άποψη ότι η συχνότητα και η ένταση της νοσταλγίας είναι αντιστρόφως ανάλογη προς το μορφωτικό-πολιτιστικό επίπεδο των ασθενών: ο αληθινά μορφωμένος άνθρωπος έχει πατρίδα όλον τον κόσμο.
Στον υγειονομικό απολογισμό του 1833 περιλαμβάνονται και δύο αυτοκτονίες. Οι περιπτώσεις αυτές έχουν σημασία, δεδομένου ότι η νοσταλγία θεωρείτο πρωταρχική αιτία των αυτοκτονιών στους στρατιώτες.
H. Vernet, Ο στρατιώτης στο πεδίο της μάχης, 1818
[via Wikimedia Commons]
Στη διετία 1834-35 ως κύριες ασθένειες του Επικουρικού Σώματος καταγράφονται ο τύφος, η ελονοσία και η δυσεντερία. Ειδικά τον χειμώνα του 1834 παρουσιάστηκε επιπλέον αύξηση των κρουσμάτων φθίσης, η οποία στις ιατρικές αναφορές αποδίδεται αφενός στη γρίπη, αφετέρου στη νοσταλγία, επειδή (και) αυτή εξασθενεί τον οργανισμό: η ανορεξία και η αϋπνία που συνόδευαν την ασθένεια καθιστούσαν τους νοσταλγικούς ασθενείς ευπρόσβλητους σε άλλες αρρώστιες.
Τα δραματικά γεγονότα στη Μάνη το καλοκαίρι του 1834 σίγουρα χειροτέρευσαν την κατάσταση· με τις οδυνηρές απώλειες που προξένησαν αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη δοκιμασία για τους Βαυαρούς εθελοντές και οπωσδήποτε επιδείνωσαν το ήδη βαρύ ψυχολογικό κλίμα στους στρατώνες.
Με δεδομένα τα παραπάνω, η υψηλή θνησιμότητα των Γερμανών στρατιωτών στην περίοδο 1832-35 εν πολλοίς αποδόθηκε στη νοσταλγία, που κατά τη γνώμη των γιατρών αποτέλεσε το παθογνωμονικό σύμπτωμα της πρώτης βαυαρικής αποστολής.
2.
Όλα μου τα πήρες, Ελλάδα
Gottfried Müller, Ταξίδια ενός Φιλέλληνα (18262)
Από το Οθωνικό Αρχείο της Αθήνας απουσιάζουν στατιστικά στοιχεία των νοσοκομείων και ιατρικές αναφορές, αλλά και μεγάλο μέρος των πιστοποιητικών θανάτου· άρα δεν είναι διαθέσιμες οι ιατρικές διαγνώσεις όλων των νοσηλευθέντων. Μέχρι στιγμής έχουν εντοπιστεί τέσσερις περιπτώσεις νοσταλγικών ασθενών: η γυναίκα ενός στρατιώτη, ένας νεαρός Βαυαρός οπλίτης, ένας Ελβετός λοχαγός και ένας ιππέας μουσικός. Παρουσιάζονται στη συνέχεια.
Eva Fix, γεν. Streitenberger
Γεννημένη στο Alzenau της Βαυαρίας. Ξεκίνησε από τη Γερμανία τον Φεβρουάριο 1834 ως μέλος μιας ακόμη «ελληνικής αποστολής» ακολουθώντας τον 37χρονο σύζυγό της Adam Fix, που είχε καταταγεί ως εθελοντής στον Ελληνικό Στρατό και ανήκε στο 7. Τάγμα Πεζικού -επρόκειτο για το μεγαλύτερο σώμα εθελοντών που ήλθε ποτέ στην Ελλάδα, αποτελούμενο από περίπου 1200 άνδρες, 80 γυναίκες και 50 παιδιά. Η Eva ήταν 22 ετών. Στη διάρκεια της πορείας προς την Τεργέστη αρρώστησε και με την άφιξη στο Kirchdorf της Αυστρίας τής παρασχέθηκε ιατρική βοήθεια. Στο εισιτήριο εισόδου του θεραπευτηρίου η αναγραφόμενη πάθηση είναι νευρική νοσταλγία (nostalgia nervosa). H ασθενής νοσηλεύθηκε τέσσερις ημέρες. Τη φαρμακευτική αγωγή που ακολούθησε την πληροφορούμαστε από το λογιστικό σημείωμα που κατά τύχη σώθηκε και περιλαμβάνει καθημερινά κάποιο μείγμα (mixtur), χαμομήλι και πολτό σιναπιού. Το αποτέλεσμα της θεραπείας δυστυχώς μας είναι άγνωστο, διότι τα ίχνη της Eva χάνονται εδώ. Δεν γνωρίζουμε αν κατάφερε να συνεχίσει το ταξίδι και να φθάσει στην Ελλάδα, αν έζησε τα γεγονότα στη Μάνη, όπου το 7. Τάγμα αποδεκατίστηκε, αν ακολούθησε τον άντρα της στις στρατιωτικές του μετακινήσεις. Πάντως ο Adam εμφανίζεται στους καταλόγους ως έγγαμος τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του 1836, εγκατεστημένος στη βαυαρική στρατιωτική αποικία της Κύμης ως σιδηρουργός στο νεοσύστατο εκεί ανθρακωρυχείο. Γνωρίζοντας όμως ότι ο ίδιος απολύεται τον Δεκέμβριο 1837 και επιστρέφει μόνος στην πατρίδα του για να επανέλθει τρία χρόνια αργότερα στην Κύμη με μια νέα σύζυγο, υποθέτουμε ότι η Ελλάδα μάλλον δεν αποτέλεσε για την Eva μια ευτυχή αλλαγή στη ζωή της.
Το 1845 ο Adam και η δεύτερη σύζυγος Margaretha ζούσαν στην Κύμη και η οικογένειά τους ήταν επταμελής. Ο Adam φονεύθηκε από ληστές το 1851.
φωτ.: ΓΑΚ/Ενυώ
Gustav Karl Feindl
Γεννήθηκε στο Zweibrücken της Βαυαρίας και ανήκε στο μικρό ποσοστό των Ευαγγελικών Βαυαρών. Κατατάχθηκε εθελοντικά και υπηρετούσε από τον Οκτώβριο 1834 στο 7. Τάγμα Πεζικού ως οπλίτης. Σύμφωνα με τα αρχειακά τεκμήρια πρέπει να τον φανταστούμε ψηλό και λεπτό, με ανοικτόχρωμα καστανά μαλλιά και γένια, γαλάζια μάτια, ψηλό μέτωπο και υγιές χρώμα προσώπου. Νοσηλεύθηκε αρχικά επί δεκαήμερο στο Ναύπλιο, τον Δεκέμβριο 1834. Τον Μάρτιο 1835 εισήχθη πάλι στο νοσοκομείο της Ακροναυπλίας, όπου οι γιατροί διέγνωσαν νευρικό πυρετό με νοσταλγία· ένας συνηθισμένος συνδυασμός, καθώς η νοσταλγία θεωρείτο στην Παθολογία του 19. αιώνα αίτιο του θανατηφόρου νευρικού μαρασμού. Ο Gustav Karl πέθανε στις 30 Μαρτίου το βράδυ, ήταν 24 ετών.
φωτ.: ΓΑΚ/Ενυώ
Friedrich Trachsler
Από τη Ζυρίχη, Ευαγγελικός στο θρήσκευμα. Κατατάχθηκε στο 7. Τάγμα Πεζικού και αποβιβάστηκε στο Γύθειο τον Μάιο 1834, ως λοχαγός του 4. λόχου. Πρέπει να έλαβε μέρος στις μάχες της Μάνης. Κατά την περιγραφή των γιατρών του στρατιωτικού νοσοκομείου στο Ναύπλιο, ο Friedrich ήταν μελαχρινός, με υγιές χρώμα και γερή σωματική διάπλαση. Νοσηλεύθηκε από τις 19 Ιανουαρίου έως τις 17 Μαρτίου 1835, ημέρα που πέθανε. Η διάγνωση ήταν νοσταλγία, είχε ηλικία 30 ετών.
φωτ.: ΓΑΚ/Ενυώ
Karl Sedlmayer
Γεννημένος στο Μόναχο το 1806. Ο πατέρας του ήταν αυλικός τραγουδιστής στη Βαυαρία. Μουσικός ήταν και ο Karl. Τον Ιούνιο 1833 αποφάσισε να καταταγεί ως εθελοντής στον Ελληνικό Στρατό, όπου υπηρέτησε στο σώμα των Λογχοφόρων Ιππέων (Ουλάνων) ως απλός στρατιώτης. Ήδη στις αρχές του 1835 ήταν συχνά ασθενής και νοσηλεύθηκε τρεις φορές. Τον χειμώνα του 1835-36 η 5. ίλη, στην οποία ανήκε, στρατοπέδευε στη Λαμία, κέντρο μιας περιοχής μαστιζόμενης από τη ληστεία. Χαρακτηριστικό είναι ότι επειδή η κατάσταση απαιτούσε τη διαρκή ετοιμότητα των ανδρών, τούς χορηγήθηκε ειδικό επιμίσθιο. Σαράντα τέσσερις ιππείς της 5. ίλης έλαβαν μέρος σε μάχη κατά των ληστών στον Αχινό Φθιώτιδας, τον Φεβρουάριο 1836. Ο Karl δεν ήταν ανάμεσά τους. Πέθανε στις 3 Μαρτίου 1836 στο νοσοκομείο της Λαμίας, από φθίση με νοσταλγία (Phthisis universalis cum nostalgia).
Βιβλιάριο ιματισμού και πιστοποιητικό θανάτου του Karl Sedlmayer (φωτ.: ΓΑΚ/Ενυώ)
Μεταξύ μνήμης και φαντασίας
- Οι Γερμανοί στρατιώτες και μετανάστες στην Ελλάδα του 19. αιώνα δεν εξαιρέθηκαν από τη νοσταλγία, η οποία εκδηλώθηκε και σ΄ αυτούς με τρόπο ανάλογο όπως π.χ. στους Γάλλους της Αλγερίας την ίδια ακριβώς εποχή. Και σε ελληνικό έδαφος η ασθένεια εμφανίζεται κάτω από τις ίδιες τραυματικές συνθήκες, με τα ίδια συμπτώματα και την ίδια βαρύτητα. Έπληττε τους αρρώστους είτε άμεσα, ως πρωταρχική ασθένεια, είτε έμμεσα, εφόσον εμπόδιζε την ίασή τους όταν συνυπήρχε με άλλες παθήσεις.
- Τα περισσότερα κρούσματα καταγράφονται στο πρώτο διάστημα της ελληνικής αποστολής (1833-35). Νοσταλγικοί ασθενείς υπήρχαν όπως είδαμε και μετά το 1835, ίσως όμως με τη σταδιακή βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης να ήταν σπανιότεροι.
- Θύματα της ασθένειας ήταν τόσο οι επιστρατευμένοι του 1832, όσο και οι εθελοντές που τους αντικατέστησαν. Άντρες και γυναίκες, αξιωματικοί και απλοί στρατιώτες, μορφωμένοι ή όχι.
- Στο Οθωνικό Αρχείο καταγράφονται και δέκα αυτοκτονίες Γερμανών στρατιωτών, που θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστό άρθρο. Όπως ήδη αναφέρθηκε, νοσταλγία και αυτοκτονία είχαν σχέση αιτίας-αποτελέσματος.
Η νοσταλγία δεν ήταν η πιο συχνή, ούτε η πιο θανατηφόρα από τις ασθένειες που έπληξαν τους Γερμανούς στην οθωνική Ελλάδα, είναι όμως από πολλές απόψεις η πιο ενδιαφέρουσα. Με τη «διευρυμένη» σημερινή της σημασία, μιας επιθυμίας που στρέφεται ταυτόχρονα προς ένα εξιδανικευμένο παρελθόν και ένα φανταστικό μέλλον, εκφράζει λίγο-πολύ τον κάθε άνθρωπο. Από την άποψη αυτή, οι Βαυαροί στρατιώτες που ανακαλούν και συγχρόνως προσδοκούν τη μετάβαση σε μια ευτυχέστερη κατάσταση, μάς είναι σήμερα πολύ οικείοι.
A. Böcklin, Νόστος, 1887
[via Wikimedia Commons]
Πηγές
Αρχειακές
ΓΑΚ (ΚΥ), Οθωνικό Αρχείο Ανακτόρων
ΓΑΚ (ΚΥ), Οθωνικό Αρχείο Υπουργείου Στρατιωτικών
Βιβλιογραφία (επιλογή)
Joseph Schuster, Die Expedition des bayerischen Hilfskorps nach Griechenland 1832-1835 in sanitätsgeschichtlicher Hinsicht, στο Oberbayerisches Archiv für vaterländische Geschichte, 54 (1909) 3. Heft, σ. 325-363.
P. Jessen, Nostalgia, στο Encyclopädisches Wörterbuch der medicinischen Wissenschaften, Berlin 1841, τ. 25, σ. 292-323